جت پرینتر صنعتی

حکیم جمال‌الدین ابومحمد الیاس بن یوسف نظامى گنجه‌اى (گنجوى) از استادان بزرگ سخن و از ارکان شعر فارسى است. محل تولد او را همهٔ تذکره‌نویسان گنجه دانسته‌اند و او که خود نیز در اشعار نسبت خود را به گنجه تصریح کرده است.

با دقت در اشعار او، تاریخ ولادتش را نزدیک به سال ۵۳۰ هجرى می دانند، از شاعران معاصر خود نظامى تنها با خاقانى ارتباط داشته است و بعد از فوت آن استاد در سال ۵۹۵ هـ در مرثیت او گفت:

دریغا من شدم آخر دریغاگوی خاقانی                  همی گفتم که خاقانی دریغاگوی من باشد

نظامى غیر از دیوانى که عدد ابیات آن را دولتشاه بیست هزار بیت نوشته و اکنون فقط مقدارى از آن در دست است، پنج مثنوى مشهور به‌نام پنج‌گنج دارد که آنها را عادهً خمسهٔ نظامی مى‌گویند که شامل مخزن الاسرار، منظومه خسرو و شیرین، منظومه لیلی و مجنون، هفت پیکر و اسکندرنامه است.مدفن نظمى در گنجه تا اواسط عهد قاجارى باقى بود، بعد از آن رو به ویرانى نهاد تا باز به‌وسیلهٔ دولت محلى آذربایجان شوروى مرمت شد.

مثنوى اول از پنج گنج مخزن‌الاسرار است در بحر سریع که به‌نام فخرالدین بهرامشاه بن داود پادشاه ارزنگان در حدود سال ۵۷۰ هجرى ساخته شده و این معنى از بیت ذیل که خطاب به حضرت ختمى مرتبت است مستفاد مى‌شود
روز بلند است به مجلس شتاب                      پانصد و هفتاد بس ایام خواب

نزد بر خط خوبان کس چنین فال               گذشته پانصد و هفتاد و شش سال

مثنوى دوم منظومهٔ خسرو و شیرین است ببحر هزج مسدس که نظامى آن را به‌سال ۵۷۶ به پایان برده و گفته است:

مثنوى سوم منظومهٔ لیلى و مجنون است که نظامى آن را در سال ۵۸۴  هجرى به‌نام شروانشاه ابوالمظفر اخستان بن‌منوچهر ساخته و بعدها نیز در آن تجدید نظرهائى کرده و این کار را در حدود سال ۵۸۸ به‌پایان برده است(۲این منظومه در عشقبازى خسروپرویز با شیرین ساخته و به اتابک شمس‌الدین محمد جهان‌پهلوان بن ایلدگز (۵۶۸-۵۸۱) تقدیم شد.

در سلخ رجب به ثی و فی دال                                   آراسته شد به بهترین حال

هشتاد و چهار بعد پانصد                                          تاریخ عیان که داشت با خود

بگذشته ز هجرت پیمبر                                            پانصد هشتاد و هشت بر سر

مثنوى دیگر بهرامنامه یا هفت‌پیکر یا هفت گنبد است که شاعر به سال ۵۹۳ به نام علاءالدین کرپ ارسلان پادشاه مراغه ساخته و به وى تقدیم داشته است. این منظومه راجع است به داستان بهرام گور (بهرام پنجم ساسانى ۴۲۰-۴۳۸ میلادى) که از قصص معروف دورهٔ ساسانى بوده است.

گفتم این نام را چو ناموران                             از پس پانصد و نود سه بر آن

چار ساعت ز روز رفته تمام                             روز بر چارده ز مام صیام
پنجمین مثنوى از پنج گنج اسکندرنامه است. این کتاب شامل دو قسمت است که نظامى قسمت نخستین را شرفنامه و دومین را اقبالنامه نامیده است. از اشارات تاریخى مختلف که در این کتاب آمده معلوم مى‌شود که شاعر آن را به چند تن از امراء محلى آذربایجان و اطراف آن تقدیم نموده باشد.

نظامى از شاعرانى است که بى‌شک باید او را در شمار ارکان شعر فارسى و از استادان مسلم این زبان دانست. وى از آن سخنگویانى است که مانند فردوسى و سعدى توانست به ایجاد یا تکمیل سبک و روش خاصى توفیق یابد. اگرچه داستان‌سرائى در زبان فارسى به‌وسیلهٔ نظامى شروع نشده و از آغاز ادب فارسى سابقه داشته است، لیکن تنها شاعرى که تا پایان قرن ششم توانست این نوع از شعر، یعنى شعر تمثیلى را، در زبان فارسى به حد اعلاء تکامل برساند، نظامى است. وى در انتخاب الفاظ و کلمات مناسب و ایجاد ترکیبات خاص تازه و ابداع و اختراع معانى و مضامین نو و دلپسند در هر مورد، و تصویر جزئیات، و نیروى تخیل و دقت در وصف و ایجاد مناظر رائع و ریزه‌کارى در توصیف طبیعت و اشخاص و احوال، و به‌کار بردن تشبیهات و استعارات مطبوع و نو، در شمار کسانى است که بعد از خود نظیرى نیافته است.

لیکن حق در آن است که بگوئیم این شاعر سلیم‌الفطرهٔ دقیق‌النظر در عین مبالغه در استفاده از اطلاعات ادبى و علمى خود و یا افراط در تخیل و مبالغه در ایجاد ترکیبات نو ملاحتى در سخن و لطافتى در بیان و علوّى در معانى دارد که این نقص و نقائصى از آن قبیل را به‌کلى از نظر خواننده پنهان مى‌سازد.

مهارتى که نظامى در تنظیم و ترتیب منظومه‌هاى خود به‌کار برده است باعث شد که به‌زودى آثار او مورد تقلید شاعران قرار گیرد و این تقلید از قرن هفتم به بعد آغاز شد و در تمام دوره‌هاى ادبى زبان فارسى ادامه یافت. شمارهٔ کسانى که آثار او را تقلید کرده‌اند بسیار است. نخستین و بزرگترین شاعرى که به تقلید از نظامى در نظم پنج‌گنج همت گماشت امیرخسرو دهلوى است و بعد ازو از میان مقلدان بزرگ وى مى‌توان خواجو و جامى و هاتفى و قاسمى و وحشى و عرفى و مکتبى و فیضى فیاضى و اشرف مراغى و آذر بیگدلى را نام برد که هریک همه یا بعضى از مثنوى‌هاى او را تقلید کرده‌اند.

Source:http://www.aftabir.com/literature/verse/nezami


دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *